Zaburzenia integracji sensorycznej. Co jest ich przyczyną i jak możemy sobie z nimi radzić?

Zuzanna P: Dlaczego dziecko może mieć trudności związane z integracją sensoryczną? Jakie czynniki zewnętrzne mogą wpływać na rozwój tych problemów?

Agnieszka Pisarek: Istnieje wiele czynników zewnętrznych, które mogą wpływać na rozwój trudności z integracją sensoryczną. Do najważniejszych należą zewnętrzne bodźce, takie jak hałas, światła czy technologia. Ich nadmiar lub brak mogą zaburzać prawidłowy rozwój dziecka.

A co w sytuacji, gdy dziecko ma problemy z koordynacją ruchową lub słuchem? Jakie mogą być tego przyczyny?

Takie problemy mogą być związane z przetwarzaniem bodźców słuchowych i przedsionkowych. Drogi nerwowe odpowiedzialne za słuch i równowagę są ze sobą blisko związane i przebiegają przez podobne obszary mózgu. Dlatego u dzieci, które mają trudności w utrzymaniu równowagi — na przykład przewracają się, mają problem z koordynacją ruchów — często obserwujemy również nadwrażliwość na bodźce słuchowe. Dla takich dzieci każdy nowy dźwięk jest istotnym sygnałem, co może przeszkadzać im w skupieniu się na jednej czynności.

Czyli każde nowe bodźce dźwiękowe odciągają ich uwagę od tego, co robią?

Dokładnie tak. Na przykład, dziecko bawi się, ale mimo pełnego zaangażowania reaguje na każdy nowy dźwięk – odgłos samochodu za oknem czy sprzętu kuchennego. Wszystkie dźwięki stają się dla niego równie ważne, co utrudnia mu ustawienie priorytetów i filtrowanie mniej istotnych bodźców. Taki problem z selektywnością uwagi wpływa potem na trudności w skupieniu się na zadaniach – już od przedszkola czy szkoły.

Czy dzieci z takim problemem mają również trudności z zapamiętywaniem dłuższych wypowiedzi?

Tak, często mają problem z przetwarzaniem informacji werbalnych. Ich uwaga jest tak rozproszona, że nie są w stanie skupić się na dłuższych komunikatach. Czasami zdarza się, że dźwięki w zakresie mowy są dla nich trudne do przetworzenia, co dodatkowo utrudnia rozwój językowy i komunikacyjny.

Czyli takie dzieci mają trudności nie tylko z koncentracją, ale i z prawidłowym rozumieniem wypowiedzi?

Dokładnie. Dźwięki mowy mogą być poza ich zasięgiem, jeśli nie są w stanie przetworzyć dźwięków o odpowiednich częstotliwościach. To powoduje, że mogą mieć problemy z prawidłowym odbiorem i przetwarzaniem mowy, co wpływa na ich zdolność do komunikacji i uczenia się.

Jakie są objawy zaburzeń integracji sensorycznej (SI) u dzieci?

Zaburzenia SI mogą się różnie przejawiać w zależności od tego, które zmysły są zaangażowane i jak poważny jest problem z ich koordynacją. Wyróżniamy trzy główne grupy zaburzeń integracji sensorycznej. Pierwszą z nich jest zaburzenie modulacji, czyli nadwrażliwość. Dzieci mogą być nadwrażliwe na różne bodźce — zapachowe, smakowe, wzrokowe, słuchowe i dotykowe. Drugą grupą jest podwrażliwość, czyli niewystarczająca reakcja na bodźce. Szczególnie często spotykamy dzieci, które mają podwrażliwość w sferze dotykowej — potrzebują bardzo silnych bodźców, by poczuć zaspokojenie potrzeby sensorycznej.

Jak w takim razie przejawia się taka podwrażliwość?

Dzieci z podwrażliwością błędnikową, czyli na przykład te, które stale się ruszają, chodzą na palcach, potrzebują ciągłego stymulowania błędnika. W przypadku podwrażliwości związanej z czuciem głębokim, dziecko potrzebuje mocnych bodźców, by się wyciszyć. Dopiero bardzo intensywny bodziec, jak nacisk czy mocny dotyk, daje im sygnał do mięśni i stawów, by dostosować odpowiednie zachowanie.

 Wpomniała Pani o trzech grupach zaburzeń. Czym charakteryzuje się ta trzecia?

 Trzecim bardzo ważnym aspektem jest planowanie motoryczne, czyli zdolność do planowania sekwencji ruchów. Dziecko, aby pokonać przeszkodę, musi najpierw zaplanować, jak to zrobić — u zdrowych osób ruchy te są zaplanowane automatycznie, niemal nieświadomie. Dzieci z problemami w tym zakresie stają przed przeszkodą i nie bardzo wiedzą, co zrobić. Mają trudności z wejściem na drabinkę, pokonaniem prostego toru przeszkód czy powtarzaniem prostych sekwencji ruchowych, jak klaskanie w określonym rytmie.

Co może sprawiać, że dziecko doświadcza przestymulowania lub niedostymulowania sensorycznego? Jakie są przyczyny tych problemów?

Głównymi czynnikami są czynniki biologiczne i środowiskowe. W przypadku biologii chodzi o dysfunkcje neuroprzekaźników oraz ośrodkowego układu nerwowego (OUN). Jeśli chodzi o czynniki zewnętrzne, duży wpływ ma tutaj niebieskie światło. Dziś dzieci już od najwcześniejszych miesięcy życia mają stały kontakt ze światłem emitowanym przez urządzenia – telefony, komputery, telewizory – co wpływa na ich układ nerwowy i funkcjonowanie sensoryczne. Czasem te urządzenia pełnią funkcję „uspokajacza,” jednak ich nadmiar może powodować, że układ nerwowy dziecka staje się nadmiernie pobudzony lub przeciążony. Według mnie dzieci powinny mieć bardzo ograniczony dostęp do światła niebieskiego aż do trzeciego roku życia.

 A jak przejawiają się zaburzenia SI? Czy te objawy mogą się różnić u różnych dzieci?

Objawy różnią się w zależności od tego, który zmysł jest nieprawidłowo skoordynowany. Wyróżniamy trzy główne grupy trudności. Pierwsza to nadwrażliwość, na przykład na bodźce dotykowe, słuchowe czy wzrokowe. Druga to podwrażliwość – dzieci potrzebują tu bardzo silnych bodźców, aby zaspokoić swoje potrzeby sensoryczne, na przykład mogą stale się ruszać czy chodzić na palcach, aby stymulować błędnik. Trzecia grupa to trudności z planowaniem motorycznym, czyli z sekwencjami ruchów – dzieci mają problem, by samodzielnie pokonywać przeszkody lub wykonywać ruchy w określonym rytmie.

Czy celowa stymulacja jest wskazana tylko dla dzieci z diagnozowanymi zaburzeniami SI?

Zdecydowanie nie. Dzieci ogólnie mają dziś mniej okazji do naturalnej stymulacji – mniej się ruszają, rzadziej bawią się na świeżym powietrzu. Dzielę dzieci na trzy grupy: te z rozpoznanymi zaburzeniami SI, te, które mogą być nimi zagrożone, oraz te, które nie mają zaburzeń, ale potrzebują wsparcia w rozwijaniu sprawności sensorycznej. Każda z tych grup może skorzystać na stymulacji dostosowanej do ich potrzeb.

Do czego mogą prowadzić trudności w przetwarzaniu sensorycznym?

Mogą pojawić się trudności z zachowaniem – dzieci mogą być zbyt bierne lub nadmiernie aktywne. Pojawia się także lęk, trudności w kontaktach z rówieśnikami i problemy emocjonalne. W poważniejszych przypadkach braki w stymulacji mogą prowadzić do trudności w nauce, a nawet objawów depresyjnych.

Jakie wyzwania stawia współczesny świat w kontekście SI?

Współczesny świat pełen jest niebieskiego światła, a dzieci mają coraz mniej okazji do ruchu na świeżym powietrzu. Zamiast tego odbierają świat przez ekrany. Choć zauważa się, że dzieci są bardziej sprawne w obszarze koordynacji ręka-oko, liczba diagnoz SI rośnie. Przeciążenie technologią i ograniczenie ruchu zwiększa ryzyko zaburzeń.

Kto jest odpowiedzialny za właściwą stymulację zmysłów u dzieci?

Przede wszystkim rodzice, ponieważ mają możliwość wczesnego zauważenia trudności. Często jednak problemy ujawniają się poza domem, na przykład w przedszkolu lub żłobku. Pierwszym sygnałem dla rodziców może być opóźnienie w rozwoju mowy. Również nauczyciele powinni zwracać uwagę na te aspekty, zwłaszcza u młodszych dzieci.

Czy przedszkole i szkoła to odpowiednie miejsca do zapewnienia dzieciom stymulacji sensorycznej?

Zdecydowanie tak. Szkoła i przedszkole mogą odgrywać istotną rolę w stymulacji sensorycznej dzieci, oferując np. sensoryczne piłki, berety czy przyrządy do ćwiczeń. Dzięki temu dzieci, które potrzebują ruchu lub stymulacji dotykowej, mogą lepiej funkcjonować w środowisku szkolnym.

Bardzo dziękuję Pani za rozmowę. Myślę, że wiele z tych informacji pomoże Rodzicom, nauczecielom oraz innym specjalistą, którzy mają kontakt z dziećmi z zaburzeniam integracji sensorycznej.

Ja również dziękuję. Mam nadzieję, że tak właśnie będzie.